Eğitim Fakültesi · Türkçe Öğretmenliği · Lisans
Dersin Amacı
Türkçede sözcük kaynakları, sözcüklerin oluşumu ve sözcükte anlam konularını öğretebilme; ad, zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç, ünlem, eylemler ve özelliklerini tanımlayabilme; işlevlerini kavratabilme; sınıflandırmalar yaparak örnekler üzerinde uygulamalar yaptırma; öğrencilerin eylemsiler, eylem çatısı, eylem çekimi, ek-eylem, birleşik kipli eylemler, birleşik eylemler, yardımcı eylemleri tanımalarını sağlayabilme.
Ders İçeriği
Sözcük nedir, mana ve vazife bakımından sözcükler, sözcüklerin kullanılışı (asıl, uydu, hem asıl hem uydu), sözlüksel anlamlı sözcükler, dil bilgisel anlamlı sözcükler
Türkçede sözcük türetme yolları
Adlar (Yapısına göre, kavramlara ad oluşuna göre, verilişine göre, nicelik ve niteliğine göre, çekimliliğine göre, kökenine göre, adlarda anlam değişmesi, ad gibi kullanılan öteki sözcükler, adlarda küçültme)
Zamirler ve özellikleri, zamirlerin sınıflandırılması, işlevleri bakımından zamirler (kişi, gösterme, soru, belirsizlik, dönüşlülük, bağlama)
Sıfatlar ve özellikleri, sıfatların sınıflandırılması [kökenlerine göre, yapılarına göre (basit, türemiş, birleşik, pekiştirme, kelime grubu şeklinde)], işlevlerine göre sıfatlar [niteleme sıfatları, belirtme sıfatları (gösterme, soru, belirsizlik, sayı)], sıfatlarda karşılaştırma ve derecelendirme, küçültme, pekiştirme
Zarflar ve özellikleri, zarfların sınıflandırılması (kökenleri ve yapıları bakımından), işlevleri bakımından zarflar [zaman, yer-yön, tarz (nitelik bildirme, durum bildirme), azlık-çokluk, soru, ölçü/miktar]
Edat, bağlaç, ünlem
Eylemsiler / çekimsiz eylemler (mastar, ortaç, ulaç)
Eylemler /çekimli eylemler ve özellikleri, sınıflandırılması [yapıları bakımından (basit, türemiş, birleşik), içerikleri bakımından (oluş, kılış, durum), anlamları bakımından (esas eylem, yardımcı eylem)] Eylem çekimi, zaman, kişi, olumsuzluk, soru
Bildirme kipleri, tasarlama kipleri
Birleşik kipli eylemler, Asıl eylemde kılınış (başlama, sürerlilik, bitiş), görünüş, kılışlama, oluşlama
Eylem çatısı [özne - yüklem ilişkisi bakımından (etken, edilgen, meçhul çatı, dönüşlü, işteş, yaptırımlı), nesne - yüklem ilişkisi bakımından (geçişli geçişsiz)], çatı eklerinde üst üste gelebilme durumu
Ek-eylem, birleşik eylemler, yardımcı eylemler
Zorunlu Kaynaklar
Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri:(Şekil bilgisi) (3. Baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ergin, M. (2013). Üniversiteler için Türk dili. İstanbul: Bayrak Basımevi.
Delice, H.İ. (2008). Sözcük türleri. Asitan Yayıncılık.
Üstünova, K. (2016). Eylem işletimi. Bursa: Sentez Yayıncılık.
Önerilen Kaynaklar
Bilgin, M. (2000). Anlamdan anlatıma anadilimiz Türkçe. Ercan Kitabevi.
MAKALE
Üstünova, K. (2010). Dil bilgisi sorunları, "Sözcük türü görev adı ayrımı". İstanbul: Kesit Yayınları.
Üstünova, K. (2013). Dil araştırmaları, "Sözlüksel - görevsel dil birimlerinin sistemde varlık buluşu üzerine". Bursa: Sentez Yayıncılık.
Boz, E. (2020). Türkiye Türkçesinde sözcük türleri üzerine bir tasnif denemesi. Uluslararası Yunus Emre Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 1-10.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Öğrenciler sözcüklerin oluşumu hakkında bilgi sahibi olur.
- Öğrenciler sözcük türleri hakkında bilgi sahibi olur.
- Öğrenciler sözcükte anlam konusunda bilgi sahibi olur.
- Öğrenciler Türkçede yeni kavramların (sözcüklerin oluşumu açısından) nasıl karşılandığını öğrenir.
- Öğrenciler Türkçede sözcük kaynakları hakkında bilgi sahibi olur.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 15 | 2 | 30 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 15 | 2 | 30 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 0 | 0 | 0 |
| Ödev | 15 | 1 | 15 |
| Uygulama | 0 | 0 | 0 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Sözcük nedir, manaları olan sözcükler, vazifeleri olan sözcükler; anlamlı sözcükler, görevli sözcükler; asıl, uydu, hem asıl hem uydu sözcükler; sözdizimsel olarak sözcükler, kullanımsal olarak sözcükler; sözlüksel anlamlı sözcükler (bağımsız sözlüksel anlamlı sözcükler, bağımlı sözlüksel anlamlı sözcükler), dilbilgisel-görevsel anlamlı sözcükler (bağımsız dil bilgisel anlamlı sözcükler, bağımlı dil bilgisel anlamlı sözcükler); temel sözcükler, uydu sözcükler, söz ulakları; özerkli sözcükler, katma sözcükler (kelimecik); açık tür, kapalı tür sözcükler; çekimlenip çekimlenememeleri açısından sözcükler | Sözcük Türleri (ss. 1-7) Türk Dil Bilgisi (ss. 95-97; 216-218) Sözcük Türü Görev Adı Ayrımı Sözlüksel-Görevsel Dil Birimlerinin Sistemde Varlık Buluşu Üzerine |
| 2 | Türkçede sözcük türlerinde görülen işlevsel rol değişimi, sözcükleri sınıflandırma ölçütleri, sözcük türetme yolları | Ders notları |
| 3 | Adlar (Yapısına göre, kavramlara ad oluşuna göre, verilişine göre, nicelik ve niteliğine göre, çekimliliğine göre, kökenine göre, adlarda anlam değişmesi, ad gibi kullanılan öteki sözcükler, adlarda küçültme) | Sözcük Türleri (ss. 9-30) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 195-256) |
| 4 | Zamirler ve özellikleri, zamirlerin sınıflandırılması, işlevleri bakımından zamirler (kişi, gösterme, soru, belirsizlik, dönüşlülük, bağlama) | Sözcük Türleri (ss. 31-40) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 399-450) Türk Dil Bilgisi (ss. 262-280) |
| 5 | Sıfatlar ve özellikleri, sıfatların sınıflandırılması [kökenlerine göre, yapılarına göre (basit, türemiş, birleşik, pekiştirme, kelime grubu şeklinde)], işlevlerine göre sıfatlar [niteleme sıfatları, belirtme sıfatları (gösterme, soru, belirsizlik, sayı)], sıfatlarda karşılaştırma ve derecelendirme, küçültme, pekiştirme | Sözcük Türleri (ss. 41-49) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 333-398) Türk Dil Bilgisi (ss. 244-257) |
| 6 | Zarflar ve özellikleri, zarfların sınıflandırılması (kökenleri ve yapıları bakımından), işlevleri bakımından zarflar [zaman, yer-yön, tarz (nitelik bildirme, durum bildirme), azlık-çokluk, soru, ölçü/miktar] | Sözcük Türleri (ss. 51-57) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 451-523) Türk Dil Bilgisi (ss. 258-262) |
| 7 | Eylemsiler / çekimsiz eylemler (mastar, ortaç, ulaç) | Eylem İşletimi (ss.165-195) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 863-1049) |
| 8 | Ara sınav | Mid-term exam |
| 9 | Edatlar, bağlaçlar, ünlemler | Sözcük Türleri (ss. 113-195) Türkiye Türkçesi Grameri (ss.1049-1193) Türk Dil Bilgisi (ss. 348-373) |
| 10 | Eylemler /çekimli eylemler ve özellikleri, sınıflandırılması [yapıları bakımından (basit, türemiş, birleşik), içerikleri bakımından (oluş, kılış, durum), anlamları bakımından (esas eylem, yardımcı eylem)] Eylem çekimi, zaman, kişi, olumsuzluk, soru | Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 527-538) Eylem İşletimi (ss. 1-17; 121-126) Sözcük Türleri (ss.59-60) Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 567-583) Eylem İşletimi (ss. 99-113; 153-161; 161-165) Sözcük Türleri (ss. 61-64) |
| 11 | Bildirme kipleri, tasarlama kipleri | Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 583-646; 647-702) Sözcük Türleri (ss. 64-69) |
| 12 | Birleşik kipli eylemler, Asıl eylemde kılınış (başlama, sürerlilik, bitiş), görünüş, kılışlama, oluşlama | Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 730-791) Eylem İşletimi (ss. 113-153) Sözcük Türleri (ss. 60-61; 69-74; 75-76; 80-81) |
| 13 | Fiilde çatı [özne - yüklem ilişkisi açısından (etken, edilgen, dönüşlü, işteş), nesne - yüklem ilişkisi açısından (geçişli geçişsiz)] | Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 538-566) Eylem İşletimi (ss. 19-99) Sözcük Türleri (ss.76-80) |
| 14 | Ek-eylem, birleşik eylemler, yardımcı eylemler | Türkiye Türkçesi Grameri (ss. 702-730; 791-863) Sözcük Türkleri (ss.105-108) |
| 15 | Final Sınavı | |
| 16 | . | . |