Lisansüstü Eğitim Enstitüsü · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisansüstü
Dersin Amacı
Bu dersin amacı dil ailelerini tanımak, Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinin gelişimi ve değişimleri üzerine incelemelerde bulunmak, dildeki değişimleri eş zamanlı ve art zamanlı olarak incelemek, Dil bilgisi kurallarının tarihsel gelişimini açıklamak, Seslerin ve sözlerin kökenleri üzerine bilimsel yorumlamalarda bulunmak.
Ders İçeriği
Yapısal özelliklerine göre dillerin sınıflandırılması. Dildeki değişimin incelenmesi, nedenlerinin tartışılması. Tarihsel dil biliminin gelişiminin incelenmesi. Tarihsel dil bilimi metotlarının kavranması. Ses, şekil, sözcük ve anlam değişmeleri ve bunlarla ilgili kural ve metotların öğretilmesi.
Zorunlu Kaynaklar
Clauson, Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish,
Tietze, Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati,
Gülensoy, Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü,
Eren, Hasan, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü,
Erdal, Marcel, Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon, I-II,
AKAR, Ali, Türk Dili Tarihi, Ötüken Yay., İst. 2010.
AKSAN, Doğan, En Eski Türkçenin İzlerinde, Muttiliangual Yay., İst. 2007.
ARAT, Reşit Rahmeti, “Türk Lehçe ve Şiveleri”, Türk Dünyası El Kitabı C.II, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ank. 1992.
BURAN, Ahmet- ALKAYA, Ercan, Çağdaş Türk Lehçeleri, Akçağ Yay. 2007.
ÇAĞATAY, Saadet, Türk Lehçeleri Örnekleri II, Ankara Üniversitesi Basım Evi, Ank. 1972.
ÇAĞATAY, Saadet, Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ank. 1978.
DEMİR, Nurettin- YILMAZ, Emine, Türk Dili El Kitabı, Grafiker Yay., Ank. 2010.
EKER, Süer, Çağdaş Türk Dili, Grafiker Yay., Ank. 2011.
ERCİLASUN, Ahmet B., Türk Dili Tarihi, Akçağ Yay., Ank. 2008.
ERGİN, Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yay., İst. 2008.
GABAİN, Eski Türkçenin Grameri, (Çev. Mehmet Akalın), Türk Dil Kurumu Yay. 2007.
KORKMAZ, Zeynep, Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi, TDY Yay., Ank. 2003.
PAÇACIOĞLU, Burhan, Orta Türkçe, Dilek Ofset Yay., Sivas 2007.
SERTKAYA, Osman Fikri, Göktürk Tarihinin Meseleleri, Ankara 1995.
TEKİN, Talat- ÖLMEZ, Mehmet, Türk Dilleri-Giriş, Yıldız Dil ve Edebiyat 2, İst. 2003.
TEKİN, Talat, Orhun Türkçesi Grameri, Türk Dilleri ve Araştırmaları Dizisi, İst. 2003.
TEKİN, Talat, Orhun Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yay., Ank. 2010.
TEKİN, Talat, Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı, Simurg Yay., Ank. 1997.
V. THOMSEN, Orhun Yazıtlarının Çözümü, Helsingfors 1896.
TOPARLI, Recep, VURAL, Hanifi, Harezm Türkçesi, Tokat 2007.
ÖZKAN, Nevzat, Türk Dilinin Yurtları, Akçay Yay., Ank. 2007.
AKSAN Doğan, Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. 5. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi, 2009.
AKSAN Doğan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. 3. Cilt. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 439/3, 1990.
AKSAN Doğan, Türkçenin Sözvarlığı Türk Dilinin Sözcükbilimiyle İlgili Gözlemler, Saptamalar. 4. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi.
DOĞAN Gürkan, Anlamlandırma Süreçleri, Kesit Yayınları, 2015.
GÜNAY Doğan, Metin Bilgisi, İstanbul: Multilingual Yayınları, 2007.
GÜNAY Doğan, Söylem Çözümlemesi, Papatya Bilim, 2019.
KILIÇ Veysel, Anlambilime Giriş. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2007.
KILIÇ Veysel, Anlambilime Giriş. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2007.
UZUN L. S., “Metindilbilim: Temel İlke ve Kavramlar. ” Genel Dilbilim – II. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını, No. 2429, Açıköğretim Fakültesi Yayını, No. 1410. Ed. A. Sumru Özsoy, Zeynep Erk Emeksiz, 2013.
UZUN L. S., Orhon Yazıtlarının Metindilbilimsel Yapısı, Ankara: Simurg Yayınları, 1995.
AŞKIN BALCI Hülya, “Karşılaştırmalı ve Kültürlerarası Edimbilim” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Cilt: 10 Sayı: 52 Volume: 10, 2017, Issue: 52.
AŞKIN BALCI Hülya, “Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 21: 2006, ss. 191-204.
BÖLÜKBAŞ Fatma, “Metindilbilimsel Çözümleme: Muzaffer İzgü’nün Yedi Uyurlar Öyküsü” Folklor/Edebiyat, cilt: 16, sayı: 63, 2010, ss. 99-116.
DİLİDÜZGÜN Şükran, "Türkçe Öğretiminde Haber Metinleri - Metin Yapısı Bağlamında Etkinlik Oluşturma". Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(3), 2014, ss. 89-100.
ELYILDIRIM, Selma, “Ömer Seyfettin Öykülerinde Artgönderim Kullanımı” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 36, 2008, ss. 121-146.
GÖKÇE B., “Kanıtlayıcı Metinlerin Metin Dilbilimi Açısından Çözümlenmesi: “Bilgisayar Yalnızlığı” Örneği” International Journal of Language Education and Teaching Volume 1, 2013, ss. 10-34.
GÖKÇE B., “Reşat Nuri Güntekin’in “Aşk Mektupları” Adlı Öyküsüne Metin Dilbilimsel Bir Yaklaşım”, Turkish Studies 9(3), 2014, ss. 725-743.
GÜRGÜN H., “Metindilbilimsel Yöntem İle Çözümlenen Sait Faik’in Dülger Balığının Ölümü’nde İnsanın Doğaya Tahakkümü ve Ötekileştirilmesi”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(4), 2016, ss. 1841-1882.
İLKNUR K., “Mustafa Balbay’ın Seçilen Makalelerinin Metindilbilim Açısından Bir Çözümlemesi” Sakarya University Journal of Education, 7(1), 2017, ss. 209-222.
KOCAMAN A., “Edimbilim Üzerine (Değişik Metinlerden Seçmeler)” İçinde: Dilbilim Araştırmaları, 1996, ss. 11-37.
KURTUL Kamil, “Metindilbilimin Çeviri Öğretimine Yansımaları”, Dil Dergisi, Sayı: 163, 2014, ss.19-35.
ÖZKAN Bülent, “Metindilbilimi, Metindilbilimsel Bağdaşıklık ve Haldun Taner’in “Onikiye Bir Var” Adlı Öyküsünde Metindilbilimsel Bağdaşıklık Görünümleri” Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13/1 2004, ss. 167-182.
TANRIKULU F., "Propaganda tekniği olarak tekrarın haber metinlerinde kullanımı", Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36), 2020.
COŞKUN Eyyup, “İlköğretim Öğrencilerinin Öyküleyici Anlatımlarında Metin Tutarlılığı”, Mersin: XXI. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri, 2007.
YILMAZ Engin ve JAHİÇ Nadira, “Vire” Hikâyesi Üzerine Metin Dilbilimsel Bir İnceleme” Marmara Üniversitesi, V. Uluslararası Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyum Bildirisi, 2005.
OTAN Demet, Türkçede İkna Söylemi: Sözbilimsel Soruların Söylemedimbilimsel İşlevleri, (Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
AKERSON ERKMAN. Fatma. Göstergebilime Giriş, Multilingual Yayınları, İstanbul, 2005.
Açıklamalar
Çalışılmak istenen alanla ilgili makale yazımı, son iki hafta makalelerin teslimi ve inceleme yapılması.
Kurallar
Çalışılmak istenen alanla ilgili derste öğrenilen yöntem ve teknikler göz önüne alınarak ilk haftadan itibaren özgün bir makale yazılmaya başlanacaktır.
Makalelerin gelişim seyri, hafta hafta incelenip hatalı metin düzeltme çalışmaları yapılacaktır.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Tarihsel dilbilimin temel yöntemlerini açıklar.
- Türk dilinin tarihî metinleri üzerine etimolojik açıklamalarda bulunur.
- Art ve eş zamanlı çalışmaları eleştirel açıdan değerlendirebilir.
- Dildeki değişmenin doğal bir süreç olduğunu kavrar.
- Dildeki değişmeyi açıklamayı amaçlayan kuram ve yöntemleri inceler.
- Türk dilindeki ses ve söz değişmelerini kavrar.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 16 | 3 | 48 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 16 | 3 | 48 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 0 | 0 | 0 |
| Ödev | 16 | 2 | 32 |
| Uygulama | 16 | 3 | 48 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Tarihsel dil bilimin gelişimi, Yapılarına ve kökenlerine göre dil ailelerinin tespiti. Başlıca dünya dil aileleri. Altay dilleri (akrabalık teorileri), Türk dilinin tarihsel gelişme evreleri. | Ders notları |
| 2 | Tarihsel dil bilimi metotlorı, temel kavramları ve bu alanda kullanılan araştırma yöntemleri: karşılaştırma, rekonstrüksiyon, glottokronoloji. Dil değişiminin nedenleri ve bunlara ilişkin çalışmalar. Dilsel etkileşim. Dil değişiminin görüldüğü dilsel boyutlar. | Ders notları |
| 3 | Ses bilimi: Ses değişmeleri ve nedenleri. Türk dilinin seslik nitelikleri. Türk dilinin ses düzeni ve ses değişmeleri. Ünlü ve ünsüz sesletimi | AKAR, Ali, Türk Dili Tarihi, Ötüken Yay., İst. 2010. ERCİLASUN, Ahmet B., Türk Dili Tarihi, Akçağ Yay., Ank. 2008. TEKİN, Talat- ÖLMEZ, Mehmet, Türk Dilleri-Giriş, Yıldız Dil ve Edebiyat 2, İst. 2003. DEMİR, Nurettin- YILMAZ, Emine, Türk Dili El Kitabı, Grafiker Yay., Ank. 2010. |
| 4 | Biçim bilimi: Biçim bilimsel değişim ve nedenleri. Türk dilinin kök ve ek gelişimi. Sözcüklerin kökenleri. Köken bilimi (etimoloji) çalışmaları. | KORKMAZ, Zeynep, Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi, TDY Yay., Ank. 2003.Clauson, Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Tietze, Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, Gülensoy, Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, Eren, Hasan, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Erdal, Marcel, Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon, I-II, |
| 5 | Sözcük bilimi: Sözcüksel ve söz dizimsel değişim ve nedenleri. Dizisel ve dizimsel ilişkiler. Ödünçleme ve Analojik Değişim. | AKSAN Doğan, Türkçenin Sözvarlığı Türk Dilinin Sözcükbilimiyle İlgili Gözlemler, Saptamalar. 4. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi. |
| 6 | Sözlük bilimi: Terim bilimi, sözcük bilimi, sözlük bilimi ilişkisi. Sözlüklerde söz varlığının seçimi ve düzenlenmesi, sözlük düzenleme yöntemleri. | AKSAN Doğan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. 3. Cilt. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 439/3, 1990. |
| 7 | Anlam bilimi: Temel söz varlığı, Türk dilinde kavramlaştırma, kavram alanı. Gelişmeli anlam bilimi: tasarımlar, duygu değeri, çağrışım, aktarmalar, özelleşme, genelleşme, kapsamlayış / komşuluk, eksiltme, örtmece, mecazlaşma. | AKSAN Doğan, Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. 5. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi, 2009. AKSAN, Doğan, En Eski Türkçenin İzlerinde, Muttiliangual Yay., İst. 2007. KILIÇ Veysel, Anlambilime Giriş. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2007. |
| 8 | Ara Sınav | Ders notları |
| 9 | Gösterge bilimi: gösteren – gösterilen – gösterge - gönderge, gösterge bilimsel metin çözümleme yöntemi, reklamcılık – afiş ve karikatür tasarımı – haber dili ve gösterge bilimi ilişkisi. | AKERSON ERKMAN. Fatma. Göstergebilime Giriş, Multilingual Yayınları, İstanbul, 2005. |
| 10 | Metin dil bilimi, iç yapı – dış yapı, makro – mikro yapı. Bağdaşıklık ve tutarlılık, giriş ve sonuç tümceleri arasında bağlantıyı kurma, paragrafta bütünlük, cümleler arası bağlantı ögeleri (art gönderim, ön gönderim). | UZUN L. S., Orhon Yazıtlarının Metindilbilimsel Yapısı, Ankara: Simurg Yayınları, 1995. GÜNAY Doğan, Metin Bilgisi, İstanbul: Multilingual Yayınları, 2007. AŞKIN BALCI Hülya, “Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 21: 2006, ss. 191-204. ELYILDIRIM, Selma, “Ömer Seyfettin Öykülerinde Artgönderim Kullanımı” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 36, 2008, ss. 121-146. |
| 11 | Edim bilimi - Söylem ve bağlam, Söz-Eylem Kuramı, İşbirliği İlkesi (nicelik, nitelik, bağıntı, tarz ilkesi), Sezdirim Kuramı, Nezaket Kuramı, Bağıntı Kuramı, duygu ve düşünce anlatımı ile edim bilimi yöntemlerinin bağlantısı. | AŞKIN BALCI Hülya, “Karşılaştırmalı ve Kültürlerarası Edimbilim” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Cilt: 10 Sayı: 52 Volume: 10, 2017, Issue: 52. KOCAMAN A., “Edimbilim Üzerine (Değişik Metinlerden Seçmeler)” İçinde: Dilbilim Araştırmaları, 1996, ss. 11-37. |
| 12 | Toplum dil bilimi: dil- cinsiyet- statü - yaş ilişkisi, medya ve dil | DİLİDÜZGÜN Şükran, "Türkçe Öğretiminde Haber Metinleri - Metin Yapısı Bağlamında Etkinlik Oluşturma". Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(3), 2014, ss. 89-100. TANRIKULU F., "Propaganda tekniği olarak tekrarın haber metinlerinde kullanımı", Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36), 2020. |
| 13 | Söylem çözümlemesi: politika söylemi, reklam dili (kültürel farklılık, ses örüntüleri, sözcük seçimi, dil kullanımı) | GÜNAY Doğan, Söylem Çözümlemesi, Papatya Bilim, 2019. DOĞAN Gürkan, Anlamlandırma Süreçleri, Kesit Yayınları, 2015. OTAN Demet, Türkçede İkna Söylemi: Sözbilimsel Soruların Söylemedimbilimsel İşlevleri, (Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010. TANRIKULU F., "Propaganda tekniği olarak tekrarın haber metinlerinde kullanımı", Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36), 2020. |
| 14 | Makale son incelemesi ve teslimi | Dönem başında belirlenen makale konusuyla ilgili yazılan makalenin son incelemesi yapılacak. |
| 15 | Final Sınavı | . |
| 16 | . | . |