İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisans
Dersin Amacı
Dilin tanımı ve önemini, dil - kültür ilişkisini, dilin iletişim işlevini, dilin düşünce açısından önemini, dillerin doğuşu, dil bilgisi, dil bilgisinin alt bölümleri, ses bilimi, ses bilgisi, ses birim, ses, hece, vurgu, tonlama, ulama, ezgi gibi kavramları tanımlamak; Türk dilinin ses özellikleri (ünlü, ünsüz sesler), ses dizimi (ünlü ve ünsüz uyumu), Türkiye Türkçesinin ses bilgisel özellikleri, ses değişmeleri ve ses olaylarlarıyla ilgili uygulamalar yaptırmak.
Ders İçeriği
Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri; sesler (ünlü ve ünsüzler), ünlü ve ünsüzlerin özellikleri; ses uyumları (ünlü uyumu, ünsüz uyumu); ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri (darlaşma, yuvarlaklaşma, benzeşme, ayrışma, türeme, düşme, ötümlüleşme, ötümsüzleşme, kaynaşma, ünlü çatışması, ikizleşme), kaynaştırma ünsüzleri, bağlantı ünlüsü; hece; yazım bilgileri, yazımın önemi ve gerekliliği; ses değişmelerinin yazıda gösterilmesi; hecelerin yazılışı, satır sonlarında sözcüklerin hecelere bölünerek yazılışı; yazım uygulamaları.
Zorunlu Kaynaklar
Karaağaç, G. (2010). Türkçenin ses bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
Boz, E. (2020). Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi.
Önerilen Kaynaklar
Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayım.
Demir, N., & Yılmaz, E. (2011). Türkçe ses bilgisi. TC Anadolu Üniversitesi Yayını, (2362).
Açıklamalar
Dönem içinde 4-5 adet kısa sınav yapılacaktır.
Kurallar
Her konu bittikten sonra bir sonraki hafta, konuyla ilgili kısa sınav yapılacaktır. İşlenen konular tekrar edilmeli.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Dil, dil bilimi, dil bilgisi, ses bilim, ses bilgisi, ses gibi kavramları tanımlar.
- Metinler üzerinde ses bilgisi çözümlemeleri yapar.
- Türk dilinin ses özelliklerini ayırt edebilir.
- Türkçedeki sesleri sınıflandırabilir.
- Türkçenin ses bilgisini öğrenip anadillerini daha iyi anlayabilir ve anadillerine hakim olarak bilim ve bilgiyi daha iyi kullanabilir.
- Türkiye Türkçesinde görülen ses olaylarını açıklayabilir; ses, ünlü, ünsüz, ses değişmesi, düşmesi ve türemesini örnek uygulamalar üzerinde yapabilir.
- Vurgu, tonlama gibi ses bilgisel konuları detaylı olarak öğrenir. Ses bilgisinin diğer çalışma alanları ile ile ilişkisi hakkında bilgi sahibi olur. Gerektiğinde disiplinler arası çalışma yapabilir.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 15 | 2 | 30 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 15 | 2 | 30 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 15 | 1 | 15 |
| Ödev | 0 | 0 | 0 |
| Uygulama | 0 | 0 | 0 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Dilin tanımı ve işlevleri, dillerin doğuşu/kökeni | Türk Dil Bilgisi (ss. 1-9) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 3-28) |
| 2 | Dil bilgisi, dil bilgisinin alt bölümleri, ses bilimi, ses bilgisi, ses birim, ses | Türk Dil Bilgisi (ss. 9-12) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 28-57) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 104-113) |
| 3 | Sesler (ünlü ve ünsüzler), Türkçede ünlüler, ünlülerin özellikleri Ses Uyumları / Ünlü ünlü uyumu / kalınlık-incelik, düzlük- yuvarlaklık uyumu | Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 63-70) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 41-48) Türkçe Ses ve Biçim Bilgisi (ss. 55-81) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) |
| 4 | Türkçede ünsüzler, ünsüzlerin özellikleri Ses uyumları / ünsüz uyumu / tonlu-tonsuz uyumu | Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 70-73) Türkçenin Ses Bilgisi (31-41) Türkçe Ses ve Biçimbilgisi (117-130) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121) |
| 5 | Ünlü ve ünsüz uyumu uygulamaları | Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121) |
| 6 | Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri ve uygulama çalışmaları | Türk Dil Bilgisi (ss. 55-78) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 73-85) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 121-133) |
| 7 | Resmî Tatil | . |
| 8 | Ara sınav | . |
| 9 | Ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri, Ses değişmeleri ve ses olaylarının nedenleri | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 10 | Ünlü türemesi, Ünlü düşmesi, Ünlü benzeşmesi (Dil benzeşmesi- dudak benzeşmesi) | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 11 | Ön - art damaksıllaşma; ünlü yuvarlaklaşması, ünlü düzleşmesi, ünlü daralması, ünlü genişlemesi, ünlü kısalması, ünlü uzaması, bağlantı ünlüsü | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 12 | Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme-tonluluşma), ünsüz sertleşmesi (ötümsüzleşme - tonsuzlaşma), akıcılaşma, sızıcılaşma, patlayıcılaşma, ağızsıllaşma, dudaksıllaşma | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 13 | Büzülme, göçüşme, bozma, bulaşma, kaynaşma, çekimlik değişme, eksiltme, ikizleşme, nöbetleşme, örnekseme, kakafoni, aykırılaşma, tekleşme, hece yutumu | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 14 | Ses olaylarıyla ilgili metin çözümlemeleri | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 15 | Final Sınavı | . |
| 16 | . | . |