İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisans
Dersin Amacı
Dilin tanımı ve önemi, dil - kültür ilişkisi, dillerin doğuşu hakkında bilgi sahibi olmasını sağlamak; dil bilgisinin temel kavramlarını kavratmak; Türkiye Türkçesinin ses sistemini (ünlüler, ünsüzler ve ses uyumları) tanımlayıcı ve kuralcı bir yaklaşımla öğretmek ve Türkçedeki ses değişmeleri ile ses olaylarının nedenlerini ve işleyişini metin çözümleme uygulamaları üzerinden analiz edebilme becerisi kazandırmaktır.
Ders İçeriği
Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri; sesler (ünlü ve ünsüzler), ünlü ve ünsüzlerin özellikleri; ses uyumları (ünlü uyumu, ünsüz uyumu); ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri (darlaşma, yuvarlaklaşma, benzeşme, ayrışma, türeme, düşme, ötümlüleşme, ötümsüzleşme, kaynaşma, ünlü çatışması, ikizleşme), kaynaştırma ünsüzleri, bağlantı ünlüsü; metinler üzerinde ses olayları çözümleme çalışmaları.
Zorunlu Kaynaklar
Karaağaç, G. (2010). Türkçenin ses bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
Boz, E. (2020). Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi.
Önerilen Kaynaklar
Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayım.
Demir, N., & Yılmaz, E. (2011). Türkçe ses bilgisi. TC Anadolu Üniversitesi Yayını, (2362).
Açıklamalar
Dönem içinde önceden belirtilen tarihlerde kısa sınavlar yapılacaktır.
Kurallar
Konular bittikten sonra bir sonraki hafta, öğrenilen konuyla ilgili kısa sınav yapılacaktır. İşlenen konular tekrar edilmeli.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Metinler üzerinde ses bilgisi çözümlemeleri yapar.
- Türk dilinin ses özelliklerini ayırt eder.
- Dil bilgisinin alt dalları arasında ses bilgisinin yerini ve sınırlarını belirler.
- Türkiye Türkçesindeki ünlüleri ve ünsüzleri çıkış yerlerine, boğumlanma biçimlerine ve ses tellerinin durumuna göre sınıflandırır.
- Türkçenin temel ses kurallarından olan ünlü uyumu (kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık) ve ünsüz uyumu incelemelerini kelimeler üzerinde uygular.
- Metindeki kelimelerde gerçekleşen tüm ses olaylarını tespit ederek bilimsel terminolojiyle raporlar.
- Dilin tanımını, temel işlevlerini ve dillerin doğuşuna ilişkin kuramları açıklar.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 15 | 2 | 30 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 15 | 2 | 30 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 15 | 1 | 15 |
| Ödev | 0 | 0 | 0 |
| Uygulama | 0 | 0 | 0 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Dilin tanımı ve işlevleri, dillerin doğuşu/kökeni | Türk Dil Bilgisi (ss. 1-9) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 3-28) |
| 2 | Dil bilgisi, dil bilgisinin alt bölümleri, ses bilimi, ses bilgisi, ses birim, ses | Türk Dil Bilgisi (ss. 9-12) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 28-57) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 104-113) |
| 3 | Sesler (ünlü ve ünsüzler), Türkçede ünlüler, ünlülerin özellikleri Ses Uyumları / Ünlü ünlü uyumu / kalınlık-incelik, düzlük- yuvarlaklık uyumu | Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 63-70) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 41-48) Türkçe Ses ve Biçim Bilgisi (ss. 55-81) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) |
| 4 | Türkçede ünsüzler, ünsüzlerin özellikleri Ses uyumları / ünsüz uyumu / tonlu-tonsuz uyumu | Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 70-73) Türkçenin Ses Bilgisi (31-41) Türkçe Ses ve Biçimbilgisi (117-130) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121) |
| 5 | Ünlü ve ünsüz uyumu uygulamaları | Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121) |
| 6 | Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri ve uygulama çalışmaları | Türk Dil Bilgisi (ss. 55-78) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 73-85) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 121-133) |
| 7 | Resmî Tatil | . |
| 8 | Ara sınav | . |
| 9 | Ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri, Ses değişmeleri ve ses olaylarının nedenleri | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 10 | Ünlü türemesi, Ünlü düşmesi, Ünlü benzeşmesi (Dil benzeşmesi- dudak benzeşmesi) | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 11 | Ön - art damaksıllaşma; ünlü yuvarlaklaşması, ünlü düzleşmesi, ünlü daralması, ünlü genişlemesi, ünlü kısalması, ünlü uzaması, bağlantı ünlüsü | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 12 | Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme-tonluluşma), ünsüz sertleşmesi (ötümsüzleşme - tonsuzlaşma), akıcılaşma, sızıcılaşma, patlayıcılaşma, ağızsıllaşma, dudaksıllaşma | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 13 | Büzülme, göçüşme, bozma, bulaşma, kaynaşma, çekimlik değişme, eksiltme, ikizleşme, nöbetleşme, örnekseme, kakafoni, aykırılaşma, tekleşme, hece yutumu | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 14 | Ses olaylarıyla ilgili metin çözümlemeleri | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 15 | Final Sınavı | . |
| 16 | . | . |


