İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisans
Dersin Amacı
Bu dersin amacı; öğrencilere tarihî Türk lehçeleri içerisinde Çağatay Türkçesinin yerini, gelişim evrelerini, edebî mirasını ve karakteristik ses-biçim bilgisi özelliklerini kavratmak; Ali Şîr Nevâyî, Babür, Hüseyin Baykara ve Ebu’l-Gazi Bahadır Han gibi temel temsilcilerin eserleri üzerinde özgün metin okuma, transkripsiyon (çeviri yazı) ve Türkiye Türkçesine aktarım yapabilme becerisi kazandırmak; bu metinlerin söz varlığını Orta Türkçe ile Türkiye Türkçesi ekseninde karşılaştırmalı olarak inceleyebilmelerini sağlamak; Çağataycanın çağdaş devamları Özbek ve Yeni Uygur Türkçeleri hakkında bilgilendirme yapmaktır.
Ders İçeriği
Tarihî Türk lehçelerinin sınıflandırılması içinde Çağatay Türkçesinin konumu, dönemleri, başlıca edebî eserleri ile ses ve biçim bilgisi özellikleri; Ali Şîr Nevâyî, Babür, Hüseyin Baykara ve Ebu’l-Gazi Bahadır Han’ın eserlerinden seçilen metinlerin Arap alfabesinden okunması, çevirisi ve kelime tahlili; İncelenen metinlerin kelime hazinesinin yapı ve anlam bakımından Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi; Çağatay yazı dilinin tarihsel mirasçıları olan Yeni Uygur Türkçesi ve Özbek Türkçesinin tanıtılması.
Zorunlu Kaynaklar
ALİ-ŞİR NEVAYİ KÜLLİYATI, K. Eraslan, TDK, 1993.
ATALAY, Besim, Abuşka Lügati veya Çağatay Sözlüğü, Ankara, 1970.
LEVEND, Agah Sırrı, Ali Şir Nevai, I-IV, Ankara 1965.
ÖLMEZ, Zuhal Kargı, Ebulgazi Bahadır Han: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü), Ankara 1996.
PAÇACIOĞLU, Burhan, Orta Türkçe, Dilek Ofset Yay., Sivas 2007.
TEKİN, Talat- ÖLMEZ, Mehmet, Türk Dilleri Giriş, Yıldız Yay., İst. 2003.
AKAR, Ali, Türk Dili Tarihi, Ötüken Yay., İst. 2010.
DEMİR, Nurettin- YILMAZ, Emine, Türk Dili El Kitabı, Grafiker Yay., Ank. 2010.
ERCİLASUN, Ahmet B., Türk Dili Tarihi, Akçağ Yay., Ank. 2008.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Çağatay Türkçesi söz varlığı üzerine kelime tahlilleri yapar.
- Tarihî Türk lehçelerinin tasnifi içerisinde Çağatay Türkçesinin yerini, oluşum koşullarını ve tarihsel gelişim evrelerini açıklar.
- Çağatay Türkçesi sahasında kaleme alınmış temel edebî, tarihî ve sözlük türündeki eserleri içerik ve yazarları bakımından tanımlar.
- Çağatay Türkçesinin karakteristik ses ve biçim bilgisi özelliklerini tespit eder.
- Çağatay Türkçesi dönemi eserlerini Arap harfli özgün metinlerden okuyarak Türkiye Türkçesine çevirir.
- Çağatay Türkçesi ses ve biçim özelliklerini Türkiye Türkçesi ile karşılaştırır.
- Çağatay Türkçesinin çağdaş temsilcileri olan Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesi dönemlerini tanır.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 16 | 3 | 48 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 16 | 3 | 48 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 5 | 1 | 5 |
| Ödev | 0 | 0 | 0 |
| Uygulama | 16 | 1 | 16 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Çağatay Türkçesi hakkında genel bilgi, Tarihî Türk lehçelerinin sınıflandırılması | Ders Notları |
| 2 | Çağatay Türkçesiyle yazılmış eserler | Ders Notları |
| 3 | Çağatay Türkçesi ses ve biçim özellikleri | Ders Notları |
| 4 | Ali Şir Nevayi'nin eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 5 | Ali Şir Nevayi'nin eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 6 | Ali Şir Nevayi'nin eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 7 | Resmî Tatil | . |
| 8 | Ara Sınav | . |
| 9 | Babür'ün eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 10 | Babür'ün eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 11 | Babür'ün eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 12 | Ebu'l Gazi Bahadır Han ve Hüseyin Baykara'nın eserlerinin okunması, transkripsiyonu, çevirisi, kelime hazinesinin yapı ve anlam açısından Orta Türkçe ve Türkiye Türkçesi ile mukayese edilmesi. | Ders Notları |
| 13 | Yeni Uygur Türkçesi | Ders Notları |
| 14 | Özbek Türkçesi | Ders Notları |
| 15 | Final Sınavı | . |
| 16 | . | . |


